Πέμπτη, 31 Ιανουαρίου 2013

Ομιλία για τον Μέγα Βασίλειο στην Ερμιόνη


Ομιλία του πανοσιολογιοτάτου Αρχιμανδρίτου π. Δημητρίου Βλάσση στην εκδήλωση της κοπής της πρωτοχρονιάτικής πίτας από το Σύλλογο Γονέων & Κηδεμόνων του Δημοτικού σχολείου Ερμιόνης  σήμερα στο Πνευματικό Κέντρο  (Σχολείο Συγγρού)


Ὁ Ἅγιος Βασίλειος ὡς παιδαγωγός

Οι ρίζες της παιδαγωγικής υπάρχουν και στους τρείς Ιεράρχες.
Εκείνο πού λέγει ο άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος για τον Μέγα Βασίλειο έχει εφαρμογή και για τους τρεις : «Σπουδή γάρ ευφυΐα σννέδραμεν, εξ ών επιστήμαι και τέχναι το κράτος εχουσιν», προικισμένοι και οι τρεις με εξαίρετα φυσικά προσόντα, πρόσθεσαν σ' αυτά την σπουδή και την επιμέλεια τους. Είναι κι οι τρεις σοφοί και άγιοι, φωτεινά πρότυπα και πολύτιμοι οδηγοί σε όλους τους καιρούς και σε όλες τις γενεές των ανθρώπων, όσων,  εξακολουθούν να πιστεύουν σαν χριστιανοί και να φρονούν σαν Έλληνες.
    Στο παιδαγωγικό του έργο παρατηρείται μία συνάντηση και σύζευξη τουΧριστιανισμού ως ορθοδοξίας και της ελληνικότητας ως φιλο-σοφίας και φιλ-αληθείαςΉιδιότητα του ως φορέα αυτής της συναντήσεως και συζεύξεωςείναι καρπός και έργο τηςθείας χάριτος.
Μόνο ο άνθρωπος είναι προικισμέ­νος με την ικανότητα να συμμετέχει στη λειτουργίατης μορφώσεωςη οποία επιδιώκει την εσωτερική καλλιέργειά τουώστε να αποβεί αυτός προσωπικότητα με ηθική αυτονομία και στόχο να φθάσει τον ιδεώδη κανόνα και τηναρτιότητα της ζωής.


Τα ζώα απλά δαμάζονταιτιθασεύ­ονται, αλλά δεν διαπαιδαγωγούνται.
Όλες οι ενέργειες πού αποτελούν συνιστώσες των όρων αγωγή-μόρφωσηέχουνδιαρκές σημείο αναφοράς κάποιο σκοπόή ιδεώδες.
Ο ελληνικός πολιτισμός είχε σημείο αναφοράς τον άνθρωποτον εξανθρωπισμό καιτην τελείωση του οποίου είχε σαν στόχο η μορφωτι­κή του πορεία.
Οι Πατέρες όμως της Εκκλησίας μας και ο ΜΒασίλειοςγια οριοθέτη­ση του σκοπούτης χριστιανικής παιδείαςπροχωρούν περισσότεροέχοντες διαρκές και αταλάντευτοσημείο αναφοράς τον λόγο της Γενέσεως«ποιήσωμεν άνθρωπον κατ'εικόνα ημετέραν καικαθ'ομοίωσιν»Επομένωςμόνο η χριστιανική παιδεία οδηγεί στην αγιότητα και θέωση,πού είναι ο βασικός σκοπός καταυτούς.
Η θρησκευτική αγωγή κατά τον ΜΒασίλειο αποβλέπει όχι απλώς στη μόρφωση,αλλά στη μεταμόρφωση του ανθρώπου και είναι ένα έργο πού δεν μπορεί ο άνθρωπος νατο εκτελέσει μόνος τουμε τις προσω­πικές του δυνάμειςΑπαιτείται «η του πνεύματοςσυνεργεία» (Άγιο Πνεύμα)Διά του Αγίου Πνεύματος γίνονται οι άνθρωποι πνευματικοί.Απαραίτητη όμως είναι και η θέληση και η προσπάθεια του ανθρώπου.
Προϋπόθεση για τη μεταμόρφωση του ανθρώπου είναι κατά τον ΜΒασίλειο πάντα,η γνώση του ανθρώπουκαι είναι αληθές ότι καμιά παι­δαγωγική στην πορεία του χρόνουδεν είναι δυνατόν να νοηθεί μακριά ή κατά τρόπο ξένο ως προς τη σχέση της με τοκυριότερο θεωρητι­κό της υπόστρωμαμε την ανθρωπολογίαΠριν αρχίσουμε να υπηρε­τούμε τη μόρφωση του ανθρώπουπρέπει να ξέρουμε τον άνθρωπο. Η αγωγή δηλαδή τουανθρώπου προϋποθέτει τη γνώση του ανθρώπουκαι η γνώση του ανθρώπου εξαρτάταικατά τρόπο στενό και αναπότρε­πτο από τη γνώση του ΘεούΗ παιδαγωγική δηλαδήέχειως προϋπό­θεση την ανθρωπολογία και η ανθρωπολογία τη θεολογίαΆρα κάθε παιδαγωγικής προηγείται η θεολογίαη οποία αποτελεί το Α και το Ω της ανθρωπολογίας.
Ο Θεός είναι η αρχή, η πορεία και το «τέλος» του ανθρώπουΚα­νένας σταθμός τηςζωής του ανθρώπου δεν νοείται έξω και πέρα από τον Θεό. Η ανθρωπολογία του Μ.Βασιλείου παρουσιάζεται ως κατεξοχήν ανθρωπολογία της χάριτος και διά τούτο κατ'εξοχήν θεοκεντρικήΟ άνθρωπος εκ Θεού έρχεταιδιά της κατεικόνα και ομοίωσιν δημιουργίας αυτούκαι προς τον Θεό υπάγει διά Χριστού, εν Αγίω πνεύματιπρος τοναρχικό και τελικό προορισμό αυτούτην κατά χάριν θέωση.
Η ωφέλεια των νέων και η εκ μέρους τους προσέγγιση του Θεού δεν επιτυγχάνεται,κατά τον ΜΒασίλειομε τη βοήθεια των χριστιανικών μόνο γραμμάτωναλλά και τωνελληνικώνΣύμφωνα με τη βασική χρι­στιανική πίστηότι υπάρχουν δύο καταστάσεις βίου,η παρούσα και η μέλλουσαη πρόσκαιρηκαι η αιώνιαδιακρίνει τις δύο παιδείες πού αντιστοιχούν σαυτέςη κοσμική στην παρούσα, η χριστιανική στη μέλλουσαΕπομένωςηελληνική παιδεία όχι μόνο δεν είναι απόβλητηαλλά είναι και απαραίτητη για τη μόρφωση,γιατί προετοιμάζει τις ψυ­χές των νέων για την άλλη σοφία.
Στο όλο συγκρότημα της Βασιλειάδας (το έργο του Μ. Βασιλείου)) υπήρχαν και σχολεία. Το έργο της διδασκαλίας επι­φορτίζονται καταυτόν οι «προεστώτες» τηςΕκκλησίας, ή οι μορφωμένοι μοναχοί των γύρω μονών. Οι προε­στώτες οδηγούν τουςπιστούς στις καλές τροφές της «πνευματικής διδα­σκαλίας» και παρέχουν το ύδωρ της θείαςχάριτοςώστε οι άνθρωποι να καταστούν «μεμορφωμένοι»«προς τόν καταρχήν βίον».
Κατά τον Μέγα Βασίλειο, εγγενές στοιχείο της παιδείας των σχολείων, είναι η ισορροπία σώματος και ψυχής, η απαλλαγή της διάνοιας από εσωτερικά και εξωτερικά εμπόδια, η μελέτη του θελήματος του Θεού και η πειθαρχημένη εσωτερική πνευματική άσκηση, της οποίας καρπός είναι η ταπεινοφροσύνη, που ισούται με την αγάπη . Αυτή η αταλάντευτη πορεία, σε συνδυασμό με τη μίμηση Χριστού, την υπακοή και την άρνηση του τρόπου ζωής του κόσμου αυτού, εξασφαλίζουν τη θέωση.
Εκτός από τα βασικά μαθήματα της ανάγνωσης, γραφής και μαθηματικών, η μουσική αγωγή καλλιεργούνταν συστηματικά, με τη μορφή ψαλμών και ύμνων και παράλληλη εκμάθηση πολλές φορές μουσικού οργάνου. Επίσης η αστρονομία αποτελούσε μέρος του προγράμματος μαθημάτων, λόγω της υψηλής παιδαγωγικής αξίας και πρακτικής χρησιμότητας που τη διακρίνει.
Τα τεχνικά μαθήματα εισέρχονται για πρώτη φορά στα σχολικά προγράμματα με την εφαρμογή τους στα σχολεία του Αγίου Βασιλείου. Το μάθημα της χειροτεχνίας υπηρετούσε παιδευτικούς και πρακτικούς σκοπούς, με πρώτιστο την ηθική ανάπτυξη του νέου. Οικοδομική, υφαντική, γεωργία, ξυλουργική, κατασκευή δερμάτινων ειδών και μεταλλουργία είναι επαγγέλματα κοινωνικών προδιαγραφών. Κάθε μαθητής ήταν υποχρεωμένος να εκμάθει μια τέχνη.
Ο άνθρωπος είναι εκ φύσεως φορέας των προς τελείωση δυνάμεωνόπως προαναφέρθηκεΑπαιτείται δε μόνο η ενεργοποίησή τους για να αναπτυ­χθούνκαταλλήλωςΑπαιτείται προς τούτο διδασκαλία και πράξηΔεν αρκεί μόνο η ακρόαση καικατανόηση των διδασκομένωναλλά και η έμπρακτη εφαρμογή τους (μεγάλη σημασία δίνει σήμερα το σχολείο σ’ αυτό το σημείο) , η οποία συνεπάγεται μεταβολή της ψυχής καιτελείωσηΒέβαιααυτό δεν σημαίνει ότι η διδασκαλία στερείται της δυνατό­τητας να εισδύσειαφεαυτής στην ευαίσθητη ψυχή και να επιφέρει μεταβολήόταν γίνεται σύμφωνα με τουςκανόνες της διδακτικής δε­οντολογίας και με ψυχική δύναμη.
Η μόρφωση του ανθρώπου δεν επιτυγχάνεται μόνο δια της αγωγής καιδιδασκαλίαςΤο περιβάλλονμε την εκπαιδευτική του δύναμηασκεί επίσης κατά τον Μ.Βασίλειο μεγάλη επίδραση στη θετική ή αρνητική εξέ­λιξη της αγωγής του ανθρώπου.
Τα πρόσωπα με τα οποία έρχεται σε επικοινωνία ο αναπτυσσόμενος άνθρωποςασκούνσημαντική επίδραση στην ψυχική και πνευματική του εξέλιξηΑιτία η έμφυτη τάση του ναμιμείται τη συμπεριφορά και τις ενέργειες των άλλων ανθρώπωνΒεβαιώνει λοιπόν ο Ιερόςπατέρας το κύρος του «φθείρουσιν ήθη χρηστά ομιλίαι κακαί» και λέγει ότι η μετάδοση τηςκακίας γίνεται βαθμιαία και σταθεράΌπως δε μία φυσική ασθένεια μεταδίδεταιασυναίσθητα διά της αναπνοήςέτσι μεταδίδεται και μία ηθική ασθένειαόταν ζει κανείς σενοσηρό ηθικά περιβάλλονέστω κι ανεκείνη τη στιγ­μή δεν αισθάνεται το κακό .
Τα έμβια όντα λέγειασκούν επίσης σημαντική επίδραση στην εξέ­λιξη του ψυχικούκόσμου του παιδιούγιαυτό και φρονούσε ότι είναι ωφέλιμη η παρατήρησηη ασχολία καιη διδασκαλία περί τα ζώαδεδομένου ότι δι’ αυτών μορφώνεται το παιδί και παρέχονταιπολλές ευκαιρίες για δο­ξολογία του Δημιουργού.
Ακόμη και το άψυχο περιβάλλον επηρεάζει τη διαμόρφωση του χα­ρακτήρα και κατ'επέκταση την πορεία της ζωής τουΠιστεύει δε ο ΜΒασίλειοςότι το παιδί είναι αγώγιμοκαι εύπλαστοόπως το κερί και επομένως υπάρχει η δυνατότητα αποτυπώσεως στηνπαιδική ψυχή εξωτερικών ερεθισμάτωνΣυνιστά λοιπόν την αποφυγή του κακού περι­βάλλοντος και την οικείωση του καλούεπειδή απέδιδε ύψιστη σημασία στο περιβάλλον,ως καθοριστικού παράγοντα της ψυχικής και πνευμα­τικής αναπτύξεως του παιδιού .
Μελετώντας κανένας το όλο έργο τουθα διαπιστώσει ότι είναι φωτισμένος ποιμα­ντικός ψυχολόγοςδεινός μελετητής του ασυνειδήτου και πρόδρομος της κοινωνικής καιπαιδαγωγικής ψυχολογίαςΕίναι άξιο αναφοράςότι ο ΜΒασίλειος άσκησε μεγάληεπίδραση στους μετά απαυτόν χριστια­νούς παιδαγωγούς-ψυχολόγουςοι οποίοιεπηρεάστηκαν από τις ψυχο­λογικές του ιδέεςτις οποίες όχι μόνο υιοθέτησαναλλά καιανέπτυξαν περισσότερο.
Ο ΜΒασίλειοςόπως και οι άλλοι χριστιανοί ψυχολόγοι-παιδαγωγοίπίστευε ότι οάνθρωπος έρχεται στον κόσμο φορτωμένος ποικίλων κλη­ρονομικών καταβολώνΣτα έργατου γίνεται αναφορά στις θεμελιώδεις αρχές της ψυχολογίας του αναπτυσσόμενουανθρώπουΣτον ιερό πα­τέρα αποδίδεται το έργο «περί κατασκευής του ανθρώπου»Στο έργο αυτό αναγράφονται τα σχετικά με την κληρονομικότητα του ανθρώπου: «Αυξάνεσθαιουν... αλλου μέτρα της αυξήσεωςΚατά την πρώτη σύστασιν την καταβληθείσαν εν τημήτρα κατεβλήθησαν και οι λόγοι της αυξήσεωςΟυ γάρ μετά ταύτα νεώτερον τι εστί τοχάρισμα της ηλικίας επιγενόμενοναλλαι μητρώαι καταβολαί συγκαταβεβλημένας έχουσιτας προς το αυξάνε­σθαι επιτηδειότητας»Σαφής εδώ  αναφορά στη θεμελιώδη αρχή τηςψυχολογίας του αναπτυσσόμενου ανθρώπου.
Ο ΜΒασίλειος είναι οπαδός της ατομικής ψυχολογίαςΠιστεύει ότι κάθε άτομοαποτελεί και ξεχωριστή προσωπικότηταευθυγραμμιζόμενος στο σημείο αυτό με τιςαπόψεις του Πλάτωνα, ο οποίος πρώτος είχε διατυπώσει το συναφές αξίωμα τηςψυχολογίας«Φύεται έκαστος ού πάνυ όμοιος εκάστωαλλά διαφέρων τήν φύσιν»Αξίωμαπού οδή­γησε στην ευρύτατη εφαρμογή της αρχής της εξατομικεύσεωςιδιαίτε­ρα κατά τηνπερίοδο της αναπτύξεως του παιδιού. Η αγωγή επομένως πρέπει να είναι σύμμετρη προςτις σωματικές και πνευματικές δυνάμεις του κάθε παιδιού. Ο παιδαγωγός σφυρηλατεί ψυχέςοι οποίες δέχονται ή δεν δέχονται τη διδασκαλία και αντιδρούν διαφοροτρόπως.Κατά συνέπειαάλλα θα προσφέρει σαυτή την περί­πτωση και άλλα στην άλληΆλλα στοπρώτο στάδιο της μαθήσεωςκαι άλλα στα επόμεναΤι άλλο κάνει σήμερα το αναλυτικόπρόγραμμαπαρά να καταμερίζει και καθορίζει την ύλη κατά τάξεις και έτη και ηλικία τωνμαθητευομένωνΑλλά και επί ατόμων της ίδιας ηλικίας παρατηρούνται διαφορέςΈτσι οδηγούμεθα στην εξατομίκευση της διδασκαλίας. Ο ΜΒασίλειος είναι σαφέστατος επ'αυτούΕπειδή λέγει κάθε παιδαγωγούμενος διαφέρει από τους συμμαθητές του ως προςτην ψυχοσύνθεσηείναι ανάγκη ό παιδαγωγός να ρυθμίζει την παιδευτική διαδικασία πού οκάθε παιδαγω­γούμενος χρειάζεταιαν πρόκειται να ωφεληθεί απαυτήν«Μελέται δε ιδιάζουσαι και δίαιται κατά τε ύπνον και εγρήγορσινκαι τροφής καιρόνκαι μέτρον καίποιότητα παιδίοις πρεπόντως αφωρίσθω». Η αρχή της εξατομικεύσεως της διδασκαλίαςπρέπειλέγει ό ΜΒα­σίλειοςνα εφαρμόζεται τόσο κατά την αγωγή του σώματοςόσο και κατά της ψυχής.

Δεν υπάρχουν σχόλια: